En Sarria (Lugo) recordando a Xela Arias: unha biografía e vinte poemas

Texto e fotografías de Sarria: María Berini Pita da Veiga

Fotografías da autora: Xulio Gil, fondo familiar e outros arquivos

–

Á memoria dos meus meniños, Alberto e Ángel, daquela nin tan sequera imaxinados cando lin por primeira vez «Darío a diario», ese canto tan especial á maternidade que agora soa aínda máis emocionante.

–

Unha tarde en Sarria

Este verán botei unha tarde en Sarria. Máis de trinta anos que eu non lembraba parar por esas terras. Daquela foramos por mor dunha excursión infantil á Granxa de Barreiros e se cadra estiven máis veces coa miña familia, mais non o recordo. A cuestión é que precisamente unha muller nada neste concello lucense porque o seu pai traballaba nesa granxa é hoxe a protagonista desta reportaxe que argallei paseando devagar polas rúas da vila. Unha reportaxe que supoño non quedará a altura das que eu adoitaba publicar nesta web antes da nosa traxedia persoal –aquí o motivo deste parón que co tempo está ser case unha reconversión, de contidos e formatos.

Supoño que sorprenderá que unha persoa de gustos literarios tan clásicos coma min –en mariaberini.es tendes reportaxes dedicados a escritores como Galdós, Delibes, Pereda, alén dos galegos Cunqueiro, Otero Pedrayo ou Risco– decántese hoxe por escribir sobre unha poeta contemporánea. A poesía foi o xénero literario que durante longos anos considerei máis afastado de min; e isto considerábao un feito inmutable e irrefutable. Co tempo conectei fondamente coa poesía de Antonio Machado –outro clásico–, pero máis adiante, como unha onda que arrasou con todos os meus esquemas estéticos previos, aterrou na miña vida a poesía galega máis valente e rompedora: Celso Emilio Ferreiro, Lois Pereiro ou Xela Arias. Paradoxos da vida…

O Día das Letras Galegas do ano 2021 homenaxeou a Xela Arias. Foi un 17 de maio que caeu nas miñas mans por primeira vez un poemario da autora, «Darío a diario», mercado na Librería Biblos de Betanzos (A Coruña). Lémbrome ben daquela tarde de plan sinxelo. Emocionáronme tanto aqueles versos, que desde ese intre espertou en min un fondo interese pola poeta sarriá. Sei que xa pasaron cinco anos, e que alguén podería dicir que xa morreu o conto ou que temos enriba da mesa outras prioridades, mais coido que nunca está de máis falarmos de poesía, non si? Cómpre falar de poesía, sempre, en calquera momento.

–

–

Varios son un puntos onde a vila recorda a Xela Arias. Impresiona o gran mural do artista ourensán Mon Devane, xunto á capela de San Lázaro. Alí, un monólito de pedra recolle un poema de «Darío a diario», lembranza do pobo sarriao á poeta.  Nesa altura arranca unha longa rúa que leva o seu nome. Alén diso, na rúa Porvir –a rúa dos anticuarios–  unha placa recorda a casa do Lázaro onde «Xeliña soñou con ser poeta», casa dos seus avós maternos. Todas estas dedicatorias tiveron lugar no ano 2021, ano da súa homenaxe nas Letras Galegas, e aos actos asistiron familiares tan achegados como a súa nai, Amparo Castaño, ou o seu fillo Darío.

–

–

–

Xela Arias (1962-2003): un repaso comentado da súa vida

En tempos de Intelixencia Artificial (IA) hai quen nos fai crer que determinado contidos xa non son necesarios. É o caso dunha breve biografía do autor. Pero mariaberini.es nunca pretendeu facer de Google, nin de enciclopedia, nin de resumo de IA. Gústame a síntese, si, mais por riba de todo ofrecerlle ao lector a miña visión do caso, deixar en Internet unha pegada persoal. Por iso nesta reportaxe teño a vontade de afondar na vida e na obra de Xela Arias deténdome no que a min me parece esencial, significativo, diferente; o que me permite retratar a autora, tal e como eu a percibo. Iso é sempre unha actividade propia. Ao final da entrada ofrezo, como sempre, a listaxe da bibliografía lida.

Xela Arias naceu en Sarria un 4 de marzo do ano 1962, onde tiñan casa os seus avós maternos e procedían tanto a súa nai como o seu pai, Valentín Arias. Daquela Valentín, mestre de profesión, traballaba no proxecto pedagóxico da Granxa de Barreiros –sería ben interesante deterse na historia deste soño educativo, mais non é este o lugar. Contrasta o feito de que vivise os seus primeiros anos de vida no campo, xogando cos animais e cunha tartaruga de goma chamada Lula, xa que áos sete anos a familia trasladouse a Vigo despois dun tempo na cidade de Lugo –onde estudou no senlleiro Colexio Fingoi, dirixido ata un ano antes por Ricardo Carballo Calero. O pai decidira regresar á docencia e, atraído pola modernidade e o pulo cultural da cidade olívica, escolleu Vigo. Xela sempre conectou co urbano e a súa obra está fortemente marcada por este aspecto.

Aínda que o cambio de contexto foi grande, a familia continúo falando e educando os seus fillos en galego, como fixeran ata o momento. De feito, Valentín Arias, o pai, escribira un relato no que xa daba mostras do seu ideario. «Xeliña fala galego» foi o título do traballo publicado en 1968.  E desde moi nova, como testemuña a súa familia, Xela tivo arelas de escribir. Con 11 anos presentouse ao concurso de contos organizado pola agrupación O Facho e gañou un premio co relato «A fraga dos paxaros voadores e a fraga leopardicia». Fíxose eco da nova o Faro de Vigo e o conto foi recompilado nunha publicación colectiva da asociación. Sinto unha ledicia moi grande cando vexo que todo aquilo que ves na túa casa e que che transmite a túa familia recolle os seus froitos.

–

–

Como estudante no Instituto do Calvario, a Xela tócalle vivir uns tempos de rebeldía nos que todo o que supoña rachar co franquismo e dea ás de liberdade atrae á mocidade. En Vigo xurdiu a chamada movida viguesa. E naquela altura, Xela toma unha decisión arriscada: quere deixar os estudos, traballar e acadar independencia. Independízase e entra a traballar na Editorial Xerais en 1980, primeiro en tarefas administrativas e máis adiante en cuestións editoriais e de estilo. Visto desde o contexto actual, este feito resulta sorprendente, xa que dificilmente alguén que deixa os estudos de xeito temperá e non conta cun título pode ocupar un traballo desas características –na miña opinión, calquera tempo no que se puido fuxir da titulitis e apostar pola vocación e as crenzas foi un tempo mellor.

Xela escribe poemas. Primeiro de xeito disperso, en fanzines, revistas e mesmo xornais. Asiste de xeito regular a eventos hoxe tan senlleiros como o Festival de poesía no Condado, aínda que a autora nunca se sentiu parte de ningunha xeración literaria ou grupo artístico, tal e como explicou ela mesma en moitas entrevistas. Ata escribe letras –en castelán– para o grupo musical Desertores, incluídas no seu álbum «El desertor» (1991). Xela interésase pola poesía de Rilke ou Rimbaud  e tamén moi afervoadamente pola música rock e jazz. A súa estética reflicte personalidade, vestindo con cazadoras de coiro e vaqueros. Todo ese rebulir artístico acabará dando froitos. No ano 1986 publica en Xerais o seu primeiro poemario, «Denuncia do equilibrio» onde xa se poñen de manifesto as características da súa poesía e o seu estilo persoal e transgresor na puntuación, na sintaxe e no uso dos pronomes.

O seu segundo poemario, «Tigres coma cabalos» (1990), foi froito dunha colaboración multidisciplinar entre a poeta e o fotógrafo Xulio Gil –con quen acabará por casar. Ofrece un diálogo directo poema-fotografía, que non se ha de separar. Daquela o director de Xerais era Victor F. Freixanes e decidiu apostar polo proxecto. Había interesa en emancipar á poesía galega, sempre vencellada ao folclórico e costumista. A acollida da obra por parte do público desgustou a autora. As fotografías dos corpos nús –inclusive o da propia poeta– habían de ser lidas en relación a cada poema e representaban ideas como a atracción ou a incomunicación, sempre con intención social, pero boa parte do público fixo unha interpretación erótica da súa literatura. Os autores organizaron unha exposición das fotografías e dos poemas pendurados das paredes, que percorreu varias cidades galegas. Este é outro punto que a biografía de Xela Arias me fai reflexionar con moita emoción: que bonito e importante compartir inquedanzas artísticas coa túa parella. Sen dúbida, danse sinerxías que non só benefician a túa obra, senón tamén a nivel persoal.

Na miña opinión, hai outro punto moi interesante na biografía da poeta sarriá. Foi o feito de retomar os estudos e presentarse á proba de acceso á universidade para maiores, nos anos 90. A súa vontade era estudar Filoloxía. Na facultade fixo boas amizades e, malia ser xa unha persoa coñecida nos círculos culturais, quixo ser unha máis. Rematada a carreira, outro feito que para min cómpre salientar: a vocación docente. Nos seus últimos anos de vida exerceu como profesora en diferentes institutos da xeografía galega. Todas as súas amizades e mesmo a familia coinciden en destacar a felicidade que este novo rumbo profesional lle supuxo.

A mediados dos 90 naceu o seu fillo, Darío. Os poemas que a autora fora escribindo xuntáronse no poemario «Darío a diario» (1996). É un libro sorprendente porque, a pesar do entrañable e emocionante das verbas dedicada á maternidade, non se axusta á visión arquetipo desta. Para min é un libro fundamental que lle recomendo a moitísimas persoas.

–

–

Non fixen referencia aínda ao feito de que Xela, alén de poeta e editora, foi tamén tradutora, de seguro ben influída polo seu pai Valentín, que tamén fixera as súas achegas ao campo. Paréceme moi interesante o seu interese pola norma, nuns tempos cruciais para esta como foron os anos 80, cando non só se publicou a normativa senón tamén ás leis de normalización lingüística. Sempre estivo interesada en elevar o nivel e o estilo do galego escrito. Tanto durante os dez anos que traballou en Xerais como algúns anos que o fixo de xeito independente, o seu oficio foi a corrección de estilo. E un dato máis, para min especialmente significativo polo meu gusto polos clásicos –e todo o que eles achegan e significan na formación dunha persoa–: Xela participou na tradución de obras clásicas e no impulso existencia dun corpus con grandes títulos da literatura universal traducidos ao galego. En mariaberini.es tendes esta reportaxe (click) dedicada, precisamente, ás editoriais que na actualidade publican clásicos traducidos. Agora vémolo como algo habitual, pero durante a mocidade de Xela esta idea, foi, sen dúbida, moi valente e novidosa.

Xela Arias morreu moi nova, aos 41 anos, de xeito inesperado. Corría o ano 2003 e acaba de presentar o seu último poemario «Intempériome». Outros proxectos quedáronlle tamén pendentes. Moitos anos despois, no 2018 Xerais publicou por fin a súa obra poética completa e no 2021, grazas a ser a homenaxeada no Día das Letras galegas, reeditáronse os poemarios e saíron do prelo moitas publicacións e traballos sobre a autora, xa consolidada no panorama da poesía galega contemporánea.

–

–

(Os meus) Vinte poemas da autora

Non sabería explicar porque escollín estes poemas. Son, sen dúbida, os meus favoritos da autora. Chegáronme. Dinme algo especial. E acaso non é ese o obxectivo dun poema?

–

Nada que ver coa posesión.

Non te posúo nin quero.

Cóidote, ámote e manteño a esperanza

De aprenderche a te posuíres.

(Darío a diario, 1996)

Darío a diario.

Invasión que se me convén fantástica.

Invasión sen ocasión.

Invadíuseme a vida de cueiros e biberóns,

de roupiñas pequenas e xoguetes de colores,

de risas, choros, agarimos, agarimos.

(Darío a diario, 1996)

E, por certo e para sempre, contigo a miña maior diversión.

(Darío a diario, 1996)

Cun ratiño unha vez fun universo.

(Darío a diario, 1996)

Busco o modo de te acompañar sen estorbo,

que sexas ó meu carón feliz e creador

de ti

de ti e mailo mundo que apañes.

(Darío a diario, 1996)

Arróupote arrequecido no meu colo:

sómo-lo globo terráqueo pousado nos raios do sol

teu pai.

(Darío a diario, 1996)

Canto sei! e, sen embargo,

que ananez perante tanta novidade

que ti agasallas a cada instante.

(Darío a diario, 1996)

E vés

ti

agora,

primeiro imaxinado e xa querido,

logo presente nestes cuartos a diario:

hai posible en ser muller un privilexio imposible de

[transferir.

(Darío a diario, 1996)

Que con cabeza e corazón limpo dirixas,

meu ben,

a orquestra da túa vida.

(Darío a diario, 1996)

Se ti es

serei eu

nunca máis feliz.

(Darío a diario, 1996)

–

Hai un disco aí xirando. Tamén nós,

ti cres, amor?

(Tigres coma cabalos, 1990)

Irás dirás virás

co acento nas nádegas punzado.

Irás dirás que virás:

á sorte de soster o mundo nunha ollada

sumamos o marchado;

pero xira, ven, xira:

Escólleme o atraco a man armada.

(Tigres coma cabalos, 1990)

–

–

en danza razón e corazón queren

gardar o espazo secreto da batalla

a vertical do acantilado

neste tempo –xa non terra-

estraño e desbocando a perfección.

(Denuncia do equilibrio, 1986)

quedo en pé       parada no bosque

non fales me digo

o tempo

anda arando estropicios

na terra dos azuis

Desconsolados

(Denuncia do equilibrio, 1986)

Achégate a min

Perdón, que é unha autopoética?

Cada escrita é auto

Son eu

Que cuestiono amo bico plantexo e replantexo

Por verme

Saír e perderme

Un obxectivo!

Achégame a ti

(IV Festival da Poesía no Condado, 1984)

que estraña bolboreta negra

voa sen compasión por riba de nós?

(Carel, revista de creación, 1984)

Vencerse é cousa

de se tratar.

(Intempériome, 2003)

INCÉNDIATE

á calor da observación.

E repasa logo a ollada

no pouso

dos afectos.

(Intempériome, 2003)

Así, aquí,

neste lenzo imaxinado e suxestivo:

non me sei se non me trato

aquí.

Non me sei se non te trato

aquí.

Non te sei

                se non me trato

aquí.

(Intempériome, 2003)

De certo, a vida ía en serio.

(…)

Pero que ridículo!, non?,

abrazar o feito feliz de xa medrar

-camiñar ás aforas-

en tempos asepticamente tan

Alineados.

(Intempériome, 2003)

–

–

–

Bibliografía

ARIAS, X. (1996). Darío a diario. Xerais

ARIAS, X. (2021). Poesía reunida. Xerais.

ARIAS, X. (2021). De certo, a vida ía en serio. Chan da Pólvora.

CASTAÑO, Y. (2021). Xela quixo ser ela. Xerais.

NOGUEIRA, M. X. (2021). Xela Arias. Os territorios da liberdade. Xerais

PENA, M. (2021). Intempestiva. Unha biografía (literaria) de Xela Arias. Galaxia.

RAJÓ, A. X. (2021). Xela Arias. Poeta e tradutora. Ir indo edicións.

–

–

Disco «Hasme oír» de A Banda da Loba con versos de Xela Arias

–